Leki i Trucizny

Bibliografia:

W życiu codziennym mamy do czynienia z wieloma substancjami, których działanie na organizm człowieka, może być katastrofalne w skutkach, niejednokrotnie kończąc się śmiercią. Wiele z tych substancji jest spożywanych celowo, aby wywołać stan euforyczny, uczucie oderwania się od świata rzeczywistego. Wiele z nich natomiast zostaje spożytych przypadkowo, przez pomyłkę, lub nieświadomie.

Trucizny możemy podzielić ze względu na pochodzenie (zwierzęce, roślinne, sztuczne), przynależność do pewnej grupy substancji(gazy, narkotyki, alkohole, leki ), a także na sposób w jaki działają na organizm człowieka ( trucizny działające ogólnie, trucizny krwi, trucizny ośrodkowego układu nerwowego).

Sentencja Paracelsusa

Niemiecki alchemik i lekarz, Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim zwany też Paracelsusem, po raz pierwszy stwierdził, że toksyczność substancji zależy od jej dawki. Wyraził to w ten sposób: "wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę", co oznacza że wszystkim możemy się otruć, przekraczając dozwoloną dawkę.

Z tego by wynikało, że za substancje trujące możemy uznać takie, które są szkodliwe dla człowieka nawet w stosunkowo niewielkich dawkach. Nie można na przykład uznać za truciznę soli kuchennej, chociaż istnieje śmiertelna dawka tej substancji dla człowieka (ok. 200 g).

Należy powiedzieć o tym, ze człowiek może stopniowo przyzwyczajać się do danej substancji, mniej lub bardziej trującej, przyjmując małe jej dawki i stopniowo je zwiększając. Zjawisko te nosi nazwę tolerancji. W przypadku leków jest ono wysoce niekorzystne, gdyż wraz ze wzrostem tolerancji na dany lek maleje skuteczność jego działania i trzeba zwiększać dawki.

Gazy

Zatrucia gazami i ich mieszaninami występują głównie w zakładach przemysłowych (około 60% zatruć zawodowych) gdzie są wytwarzane, wykorzystywane w procesach przemysłowych lub stanowią produkty uboczne tychże procesów. Coraz częściej źródłem narażenia na toksyczne gazy są samochodowe i kolejowe cysterny, uszkodzone w wyniku katastrof transportowych. Wyjątek stanowią gazy: propan, butan i tlenek węgla, szeroko stosowane w gospodarstwach domowych, a ich codzienne użytkowanie powoduje, że liczba tych zatruć jest znacząca. Poniżej omówiono przykłady niebezpiecznych gazów:

Tlenek węgla z uwagi na liczne źródła narażenia od lat zajmuje wysokie miejsce w statystycznym rankingu zatruć (około 10-13% zatruć). Toksyczne działanie tlenku węgla to tworzenie z hemoglobiną karboksyhemoglobiny substancji niezdolnej do łączenia się z tlenem, co uniemożliwia dostarczenie tego cennego gazu do komórek, a w efekcie przy dużym nasyceniu kończy się śmiercią. Zwłoki zmarłych z powodu zatrucia mają charakterystyczny różowoczerwony kolor plam opadowych, błon śluzowych, krwi i narządów wewnętrznych.

Cyjanowodór (kwas pruski) należy do jednych z najsilniejszych trucizn. Charakteryzuje się wonią gorzkich migdałów. Jego dawka śmiertelna wynosi około 0,15 g. Sole cyjanowe ( np. cyjanek potasu ) ulegają w środowisku kwaśnym żołądka hydrolizie wydzielając cyjanowodór. Po spożyciu dawki śmiertelnej proces zatrucia trwa sekundy. Działanie cyjanowodoru polega na blokowaniu enzymów oddychania komórkowego (oksydoreduktaz).

Arsenowodór to bezbarwny gaz o zapachu czosnku. Zatrucia stosunkowo rzadkie zdarzają się głównie w warunkach przemysłowych (hutnictwo metali kolorowych. Arsenowodór wchlania się poprzez drogi oddechowe do krwi, przenika do krwinek czerwonych hamując w nich aktywność enzymu katalazy i syntezy nadltlenku wodoru. W wyniku tego działania dochodzi do rozwinięcia się methemoglobinemii i hemolizy, przy czym sam arsenowodór utleniony zostaje do arszeniku (tritlenek arsenu). W czasie około 4 godzin od zatrucia pojawiają się: bóle głowy, dreszcze, bóle w klatce piersiowej i nadbrzuszu, wymioty, biegunka. Spojówki są zażółcone, a w mocz ma ciemnoczerwone zabarwienie. Badanie krwi wykazuje niedokrwistość o różnym stopniu nasilenia oraz miernego stopnia methemoglobinemię. Stwierdzenie w moczu arsenu w stężeniu powyżej 200 mikrogramów /L wskazuje na wchłonięcie dawki toksycznej.

Siarkowodór - Jedna z silniej działających toksyn, jest palnym gazem cięższym od powietrza o charakterystycznym zapachu zgniłych jaj. Wyczuwany jest jednak jedynie przy niewielkich jego stężeniach w atmosferze. W przypadku wysokich stężeń szybko dochodzi do porażenia nerwowych zakończeń węchowych. Występuje zarówno w warunkach przemysłowych (synteza kwasu siarkowego i solnego, produkcja celulozy i sztucznego jedwabiu), a także w źle wentylowanych kanałach ściekowych, studzienkach kanalizacyjnych, cukrowniach i silosach. Wchłania się drogami oddechowymi i poprzez skórę. We krwi i tkankach łączy się z metalami (koenzymy) hamując aktywność enzymów komórkowych (przede wszystkim z żelazem w enzymach oddechowych). W przeciwieństwie do hemoglobiny, siarkowodór łatwo łączy się z methemoglobiną(rodzajem utlenionej hemoglobiny). W warunkach fizjologicznych utleniony zostaje do kwasu siarkowego i wydalony z moczem w postaci siarczanów. Niewielka część wchłoniętej dawki, wydalana jest przez drogi oddechowe w postaci niezmienionej.

Chlor to gaz cięższy od powietrza. Jako pierwszy został użyty w warunkach wojennych jako gaz bojowy. Ponieważ działa silnie jako środek wybielający, wchodzi w skład szeregu preparatów higieny sanitarnej. Chlor i jego związki wykazują przy niskich stężeniach silnie działanie drażniące na błony śluzowe i skórę. Z wodą tworzy kwas chlorowodorowy(HCl), który uwalnia tlen rodnikowy. Natomiast kwas podchlorawy(HClO) uszkadza struktury komórkowe. Przy wysokich stężeniach (120 - 150 mg/m3) w krótkim czasie dochodzi do obrzęku płuc, a przy stężeniu rzędu 3000 mg/m3 natychmiastowy zgon. W niższych stężeniach, objawy rozwijają się stopniowo w postaci: łzawienia , pieczenia, kaszlu, zaburzenia widzenia, obrzęku spojówek, uszkodzenie rogówki, mikro-owrzodzenia, bólu gałek ocznych i światłowstrętu i podrażnienia układu oddechowego.

Tlenki azotu ( NO, NO2, N2O3, N2O4, N2O5 ) - Oprócz szerokiego zastosowania w przemyśle chemicznym i metalurgicznym, występują w warunkach naturalnych w silosach (rozkład materiału roślinnego) oraz powstają w procesach spalania kopalin. Te ostatnie źródło decyduje o ich roli środowiskowej i codziennym praktycznie wpływie na ustrój człowieka. Rozpuszczając się w wodzie tworzą kwas azotowy i azotawy(HNO2). Ponieważ są słabo rozpuszczalne w wodzie, obserwowany jest często długi (kilkanaście godzin) okres utajenia. Penetrują do dolnych partii układu oddechowego działając drażniąco i prowadząc do uszkodzenia błony śluzowej i nierzadko do toksycznego obrzęku płuc. Objawy rozwijającego się zatrucia są podobne do obserwowanych przy zatruciu parami chloru. Wyróżnić można trzy okresy kliniczne zatrucia: podrażnienia, utajenia i ciężkich objawów , z nagłym pogorszeniem i szybko rozwijającym się toksycznym obrzękiem płuc.

Narkotyki

Są to środki odurzające, naturalne lub syntetyczne substancje zmniejszające wrażliwość ośrodkowego układu nerwowego, hamujące jego reaktywność (depresja oddechowa, depresja ośrodkowa). Zależnie od wielkości dawki powodują uspokojenie, euforię, odurzenie lub sen narkotyczny. Wszystkie rodzaje narkotyków powodują tolerancję, uzależnienie czyli narkomanie, powodująca zmiany osobowości i wyniszczenie organizmu.

Narkotyki stosuje się jako leki przeciwbólowe, uspokajające, nasenne oraz do narkoz (anestezji, narkotyki chirurgiczne). Ich używanie wiąże się jednakże z niebezpieczeństwem wywołania uzależnienia. Poniżej omówiono rożne typy narkomanii i najpopularniejsze preparaty.

Typ morfinowy - Obejmuje naturalne alkaloidy(związki chemiczne, występujące gł. w roślinach w postaci soli kwasów organicznych, wykazujące własności zasadowe) opium morfinę, kodeinę, tebaine oraz papaweryne, narkotynę, narceine, a także półsyntetyczne i syntetyczne pochodne (opioidy); heroinę, dionine, hydrokodon. Cechy charakterystyczne to silne uzależnienie psychiczne i fizyczne, szybki wzrost tolerancji, wyraźne objawy abstynencji oraz wysoka toksyczność.

Typ kokainowy - Obejmuje wszystkie przetwory i postacie uzyskane w wyniku obróbki i przetwarzania liści krzewu Erythroxylon coca - liście surowe, chlorowodorek kokainy, pasta kokainowa, crack, freebase. Substancje te powodują Silne uzależnienie psychiczne, zależność fizyczna słabsza niż przy morfinie. Szybki wzrost tolerancji i wyraźne objawy abstynencji, a także wysoka toksyczność.

Typ cannabis - Obejmuje wszystkie preparaty i przetwory uzyskane z rośliny konopii indyjskich lub gatunków pokrewnych takie jak : Marihuana (ziele) , Haszysz (żywica), Olej haszyszowy. Cechy charakterystyczne to zwykle silna, ewentualnie umiarkowana zależność psychiczna, dyskusyjna jest możliwość uzależnienia fizycznego, tolerancja rozwija się w kilka miesięcy (3-6), zwykle brak objawów abstynencji.

Typ amfetaminowy - Obecnie jest to około 28 różnych związków uzyskiwanych na drodze syntezy (siarczany lub fosforany amfetaminy) oraz stosunkowo niedawno wprowadzony chlorowodorek amfetaminy, Przyjmowane w postaci proszku (doustnie, donosowo, inhalacyjnie) lub tabletkowanych do podania. Do grupy zaliczamy substancję takie jak: Amfetamina, Metamfetamina, MDA, MDMA, MMDA, Ecstase, Mitsubishi, UFO. Ten typ narkomani charakteryzuje silna zależność psychiczna, słabo wyrażona lub brak zależności fizycznej, szybki wzrost tolerancji, częste psychozy maniakalne, zmiany nastroju z agresją lub skłonnościami samobójczymi.

Typ substancji halucynogennych - Liczna grupa naturalnych i syntetycznych związków psychodysleptycznych, najczęściej naturalnych - kaktus Lovofora Wiliamsi, Psilocibe mexicana (Meksyk), Meskalina , LSD-25 (syntetyczny kwas - pochodna alkaloidów sporyszu), PCP, Psylocybina, Psylocyna, Muskaryna, kwas ibotenowy, Muscymol (czynne substancje w grzybach: muchomorze czerwonym i muchomorze plamistym.) Cechy charakterystyczne: obserwowano jedynie uzależnienie psychiczne, występują psychozy, nawroty, stosunkowo wysoka toksyczność narządowa.

Typ lotnych rozpuszczalnikow - Obejmuje lotne związki organiczne jak : Octan etylu, Aceton, Ksylen, Toluen. Poszczególne substancje lub ich mieszanina znajdują się w rozpuszczalnikach i rozcieńczalnikach do farb olejnych i ftalowych. Substancje te są używane do inhalacyjnego (wziewnego) intoksykowania się dla wywołania stanu odurzenia. Powodują one: Uzależnienie psychiczne, typ wysoce toksyczny, organiczne uszkodzenia OUN(ośrodkowego układu nerwowego) i narządów miąższowych, możliwość zachłyśnięcia i zadławienia treścią pokarmową.

Alkohole

Alkohole to duża grupa związków organicznych, pochodnych węglowodorów, zawierających jedną lub więcej grup hydroksykowych. Alkohol etylowy jest głównym, psychoaktywnym składnikiem napojów alkoholowych. Alkohole uzyskiwane są na drodze fermentacji i syntezy lub redukcji przemysłowej. Toksyczność rośnie w szeregu alkoholi wraz z masą cząsteczkową (wyjątek stanowi alkohol metylowy). Alkohole znajdują szerokie zastosowanie jako: paliwo, rozpuszczalniki, surowce do syntezy przemysłowej. Najważniejsze z praktycznego punktu widzenia ostrych zatruć obok używki alkoholowej, to szerokie zastosowanie tych związków jako składników preparatów higieny sanitarnej, osobistej oraz płynów czyszczących domowego stosowania.

Alkohol metylowy jest bardziej trujący niż alkohol etylowy. Część zatruć dochodzi na wskutek pomyłki ponieważ własności fizykochemiczne alkoholu metylowego i etylowego są podobne. Niewielka ilość metanolu jest wydalana przez drogi oddechowe z powietrzem wydechowym, ale większość jest wydalana z moczem w postaci metabolitów. W wyniku metabolizowania alkoholu metylowego w organizmie człowieka powstaje formaldehyd(HCHO) i kwas mrówkowy(HCOOH), które są bardzo toksyczne i prowadzą do kwasicy metabolicznej (nagromadzenia się kwaśnych metabolitów we krwi). Toksyczność dotyczy przede wszystkim ośrodkowego układu nerwowego, a także nerwu wzrokowego.

Alkohol etylowy przenika łatwo przez bariery błonowe do komórki. O jego działaniu decyduje powinowactwo do środowiska wodnego oraz fakt, że sam stanowi doskonały rozpuszczalnik dla tłuszczów. Te właściwości fizykochemiczne decydują między innymi o znacznym zróżnicowaniu oddziaływania alkoholu na mężczyzn i kobiety. W efekcie działania alkoholu etylowego dochodzi do zmian potencjału elektrostatycznego błon biologicznych. Obok tego uniwersalnego działania ogólnego na błony biologiczne, alkohol ingeruje również głęboko w OUN, wątrobowe szlaki metaboliczne, prowadząc do licznych zaburzeń gospodarki lipidowej i węglowodanowej na tym poziomie. Alkohol wchłania się bardzo szybko w przewodzie pokarmowym (15% przez śluzówkę jamy ustnej, 60% w żołądku, 25% w jelicie cienkim).

Glikol Etylenowy jest najczęściej notowanym w zatruciach i najbardziej toksycznym przedstawicielem szeregu alkoholi wielowodorotlenowych. Oleisty płyn ma szerokie zastosowanie jako rozpuszczalnik, w syntezie przemysłowej ,w płynach chłodniczych. Wchłania się dobrze przez układ pokarmowy i inhalacyjnie, dawka śmiertelna dla człowieka to 1,0 -1,5 ml / kg masy ciała, działa słabo depresyjnie na OUN.

Leki

Jak powszechnie wiadomo, wszystkie leki posiadają pewne działania uboczne, które mogą wzmacniać korzystne działanie leku lub mogą być traktowane jako działania niepożądane. Jednakże obecnie rzadko używane jest pojęcie "działania uboczne" - ze względu na częstość stosowania leków i niebezpieczeństwo powstawania powikłań polekowych, większą wagę przywiązuje się do pojęcia "działania niepożądane". Określa one każde zjawisko szkodliwe, nie zamierzone, nie pożądane, występujące po zastosowaniu leku w dawkach przeciętnie stosowanych, zgodnie ze wskazaniami i z intencją pomocy choremu. Ponieważ nie ma leków, które nie wywołują takich efektów - słusznym wydaje się więc stwierdzenie, że jeżeli lek nie posiada działań niepożądanych - to istnieje uzasadnione podejrzenie, że nie posiada również znaczącego działania terapeutycznego. Wiadomo również, że rozpatrując efekty działania danego leku - brać pod uwagę należy dawkę, w której lek należy zastosować.

Leki mogą stać się groźnymi truciznami w przypadku ich przedawkowania. Zwykle są to akty samobójcze, lub nieszczęśliwe wypadki, kiedy np. małe dziecko uznało pigułki za drażetki. Nadużywanie leków może doprowadzić do lekozależnosci czyli stanu psychicznego lub fizycznego, podobnego do narkomanii który powoduje ze człowiek odczuwa stała potrzebę zażywania danego leku. Poniżej przedstawiono dwa popularne leki przeciwbólowe:

Paracetamol - popularny lek o działaniu przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Jest aktywnym metabolitem fenacetyny, która jako pochodna aniliny - dawniej dostępna na naszym rynku, została skreślona z lekospisu z powodu licznych i groźnych działań niepożądanych (uszkadznie nerek, skłonność do nadużywania). Dawka toksyczna to dawka większa niż 150 mg / kg m.c., a dawka potencjalnie śmiertelna wynosi 10-25 gramów. Objawy zatrucia: bóle brzucha, nudności, wymioty, skaza krwotoczna, kwasica metaboliczna, senność a nawet śpiączka czy uszkodzenie mięśnia sercowego.

Kwas acetylosalicylowy, znany jako aspiryna lub polopiryna. Działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo, hamuje także agregację płytek krwi, zapobiegając zakrzepom. Objawy nadużycia tego leku: Nudności, wymioty, Zawroty głowy, szum w uszach, Pobudzenie, niepokój, Wzmożenie odruchów, Przyspieszony i pogłębiony oddech, Senność.

Inne

Oczywiście to nie wszystkie grupy substancji trujących. Poza tym istnieją metale i tlenki metali (tlenki ołowiu, rtęć, chrom), pestycydy (z których najbardziej znanym jest DDT), różnorakie podgrupy leków czy też substancje zawarte w dymie papierosowym ( np. nikotyna)

Przygotował Andrzej Pragacz



Last update 07-03-2007     Copyleft © by Andrzej Pragacz       XHTML 1.0 / CSS valid            Skin